Kaliforniyadagi «milliarderlar soligʻi» baribir qabul qilinmadi
Tengsizlikka qarshi kampaniya muvaffaqiyatsizlikka uchradi: oʻta boylar shtatni tark etishidan xavotir ustun keldi
Kaliforniya saylovchilari shtat tomonidan taklif qilingan, milliarderlar uchun bir martalik soliqni nazarda tutgan 40-taklifni rad etdi, deb dushanba kuni Associated Press xabar berdi. Bu chora kasaba uyushmalari texnologiya sohasining eng badavlat vakillariga qarshi chiqqan qimmat kampaniyadan soʻng muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Unga gubernator Gavin Nyusom ham qarshi boʻlgan.
Nik Karter Silikon vodiysidan AQShning kontinental qismi doirasida imkon qadar uzoqda yashaydi, biroq Kaliforniyada taklif qilingan milliarderlar soligʻiga munosabati nihoyatda qatʼiy edi.
Kriptovalyutalarga ixtisoslashgan Castle Island Ventures venchur kompaniyasining bosh hamkori, Floridada yashovchi Karter ovoz berishdan oldin uning fikricha, bu taklif — u oʻtgan hafta Kaliforniyada boʻlib oʻtgan oraliq saylovlar vaqtida ovozga qoʻyilgan edi — aslida uning tugʻilib-oʻsgan shtati kabi moliyaviy jihatdan konservativroq shtatlar uchun ulkan gʻalabaga aylanishini aytdi.
«Agar bunday soliqlar qabul qilinsa, Florida va Texas uchun juda yaxshi boʻlardi, deb oʻylayman, — dedi Karter oʻtgan hafta. — Ochigʻini aytganda, Kaliforniya kapital yaratishda oʻziga xos yarim monopoliyaga ega ekani va bu monopoliya nihoyatda samarasiz mahalliy boshqaruv sabab sovurilayotgani uyat, deb hisoblayman».
Kaliforniyadagi «milliarderlar soligʻi» deb ham ataladigan 40-taklif ovozga qoʻyilgan tashabbus boʻlib, shtat aholisi orasida sof boyligi 1 milliard dollardan ortiq boʻlgan shaxslar mol-mulkiga 5 foiz miqdorida maxsus bir martalik soliq joriy etishni nazarda tutgan. 2026-yil 1-yanvar kuni Kaliforniyada yashagan barcha shaxslarga retrospektiv tarzda qoʻllanishi kerak boʻlgan bu soliq bir qator davlat dasturlarini, avvalo, daromadi past va tibbiy yordam olish huquqiga ega aholini davolashni taʼminlaydigan shtat Medicaid dasturi — Medi-Calʼni moliyalashtirishga yoʻnaltirilishi rejalashtirilgan edi.
Taklif tarafdorlari — asosan kasaba uyushmalari — u shtat aholisining juda kichik qismiga noqulaylik tugʻdirishini aytgan: Kaliforniyada 200 nafardan sal koʻproq milliarder yashaydi va ularning jami boyligi qariyb 2 trillion dollarni tashkil etadi. Ularning soʻzlariga koʻra, buning evaziga tashabbus ulkan daromad keltirgan boʻlardi. Taklif tarafdorlari besh yil ichida undan 100 milliard dollargacha mablagʻ yigʻish mumkinligini prognoz qilgan, bu mablagʻlar keyinchalik davlat sogʻliqni saqlash tizimi va taʼlimni qoʻllab-quvvatlashga yoʻnaltirilishi mumkin edi.
Biroq muxoliflar bu chora Kaliforniyaning eng badavlat aholisini shtatni tark etishga majbur qilishi va oxir-oqibat oʻsish uchun ragʻbatlarni kamaytirishini taʼkidlagan. Kapitalning chiqib ketishi haqidagi dalil — Kaliforniyaning eng boy aholisi shtatni butunlay tark etib, uni yanada barqaror daromad manbaidan mahrum qilishi haqidagi daʼvo — ovoz berish arafasida internetdagi kompaniya rahbarlari muhokamalarida ustunlik qildi. Ovoz berishdan oldin eʼlon qilingan, tanqidiy, biroq bahsli tahlilda vaqt oʻtishi bilan taklif aslida shtatning pul yoʻqotishiga olib kelishi aytilgan.
Bu nuqtayi nazarni qoʻllab-quvvatlagan Karter soliqni kompaniyalar asoschilari boshlari uzra osilib turgan «Damokl qilichi» deb atadi. Uning soʻzlariga koʻra, xavf faqat ushbu muayyan boylik soligʻidan emas, balki kutilayotgan kelajakdagi soliqlardan ham kelib chiqqan.
«Siz tadbirkorlar sinfiga uni talon-toroj qilish mumkin boʻlgan resurs deb hisoblashingiz haqida signal beryapsiz», — dedi u.
San-Fransiskoda texnologik startaplar bilan tez-tez ishlaydigan Karter bunday soliq «venchur kapital investitsiyalariga toʻsqinlik qilishini» taʼkidladi, chunki venchur investorlar «kompaniya asoschisi oʻz aksiyalarining ulkan qismini sotishga majbur boʻlishini bilsalar, bu kompaniyaga sarmoya kiritishni istamasliklari mumkin». Mantiq quyidagicha edi: koʻplab milliarderlar boyligining asosiy qismini oʻzlariga tegishli kompaniyalarda saqlagani sababli, yangi milliarderlar faqat soliq toʻlash uchun boyligining muayyan qismini likvid mablagʻga aylantirishga noqulay ahvolga tushishi mumkin edi.
Butun faoliyati davomida startaplarda ishlagan kaliforniyalik tadbirkor Jessi Tinsli ham bu fikrga qoʻshildi. Tinsli Employer.com va Recruiter.com kabi ishga joylashish saytlariga egalik qiluvchi Mainstreet fintech xoldingining hammuassisi va bosh direktori. Tinsli koʻp yillar oldin oʻzining ilk startapiga asos solgan va oʻz tajribasidan kelib chiqib, taklif qilingan soliq sharoitida erishgan natijasiga erishish imkonsiz boʻlardi, deb aytdi. Bundan tashqari, u keng tarqalgan xavotirni takrorladi: korporativ aktivlari soliqqa tortilishi mumkin boʻlgan asoschilar oʻz kompaniyalari ustidan nazoratdan voz kechishga ragʻbat olgan boʻlardi.
«Men oʻz biznesimni mustaqil ravishda yaratdim. Menda kengaytirilgan ovoz berish huquqiga ega aksiyalar bor, faoliyatimni esa kollejni tashlab ketgan, bankrot boʻlgan, kredit tarixi yomon oʻt oʻchiruvchi sifatida boshlaganman va shunga oʻxshash holatlardan keyin milliardlab dollarga baholangan biznes qurdim, — dedi Tinsli oʻtgan hafta. — Menimcha, bu [soliq] shunga oʻxshash ishni amalga oshirish imkoniyatidan mahrum qiladi».
Tinslining aytishicha, uning fikricha, taklif etilgan soliq «asoschilarni shunday tizimga rozi boʻlishga majbur qiladi»ki, unda «tadbirkor boʻlishni istagan har qanday kishi… pul yoki qandaydir kapital jalb qilishi yoxud koʻchib ketishi kerak. Aslida, faqat shu ikki variant bor».
Soliq siyosatining asosiy ishlab chiquvchilaridan biri Emmanuel Saes ovoz berishdan oldin asoschilarning nazoratni yoʻqotishi haqidagi xavotirlar asossiz ekanini va bu holat taklif konsepsiyasiga kiritilmaganini aytdi. Kaliforniya universitetining Berkli kampusida fransuz iqtisod professori boʻlgan Saes ushbu tashabbusni boshqa Berkli iqtisodchisi Gabriel Tsukman bilan birga ishlab chiqish va ilgari surishda yordam bergan.
«Boylik soligʻi sizga iqtisodiy ulushingizning kamayishi orqali taʼsir qiladi, biroq [aksiyalarni] nazorat huquqlarini yoʻqotmaslik uchun osongina tuzish mumkin, — dedi Saes. — Koʻplab milliarderlar oʻz kompaniyalarining faqat kichik foiziga egalik qilishini» u taʼkidladi. Shuningdek, u aksiyalar tuzilmasini iqtisodiy egalik va ovoz berish ustidan nazoratni ajratadigan tarzda shakllantirish mumkinligini aytdi. Darhaqiqat, bu maqsadga erishishning keng tarqalgan strategiyasi ikki toifali aksiyalar tuzilmasi deb ataladi: u asoschilarga aksiyalarning cheklangan ulushiga ega boʻlgan taqdirda ham katta ovoz berish huquqlarini beradi.
Saes sunʼiy intellekt Kaliforniyada boylikning nihoyatda tez oʻsishiga turtki berganini, biroq bu boylikning katta qismi juda oz sonli kompaniyalar va shaxslar bilan bogʻliqligini, ularning koʻpchiligi shtat xazinasiga katta mablagʻlarni qaytarmasligini taʼkidladi. Uning qayd etishicha, Kaliforniya milliarderlar qatlamidan hozirning oʻzida ham unchalik koʻp daromad olmaydi. Hisob-kitoblarga koʻra, shtat bu guruhdan yiliga qariyb 3 milliard dollar yigʻadi — 2025–2026-yillar davrida olingan jami daromadlarning taxminan 1 foizi.
Populistik jozibasiga qaramay, 40-taklif yetarli miqdordagi kaliforniyaliklar qoʻllovini ololmadi va oxir-oqibat rad etildi. Koʻpchilik bunga saylovchilarda muxoliflar foydalangan ulkan mablagʻlar oqimiga nisbatan ishtiyoq boʻlmagani sabab boʻlganini muqarrar ravishda aytadi. Bu xarajatlar Google hammuassisi Sergey Brin kabi milliarderlar mablagʻlaridan ajratilgan 379 million dollargacha boʻlgan summani ham oʻz ichiga olgan; ular tashabbus obroʻsini tushirishga qaratilgan koʻp yoʻnalishli media hujumiga pul yoʻnaltirgan. Associated Press xabar berishicha, muxoliflar tomoni tarafdorlarga qaraganda qariyb 10 baravar koʻproq mablagʻ toʻplagan.
Bu chora tarafdorlari kurash hali tugamaganiga ishora qildi. Associated Press xabar berishicha, tarafdorlar 2028-yilda shunga oʻxshash soliqni yana ovozga qoʻyish mumkinligini aytgan.
